13. Osnovni principi prevencije Posttraumatskog stresnog poreme}aja i kasnih posljedica Posttraumatskih poreme}aja uzrokovanih ratnim stresovima

 

 

Prezentirani rezultati raznih istra`ivanja kao i na{a vlastita iskustva omogu}ili su razradu mjera prevencije neposrednih, odlo`enih i trajnih psihi~kih poreme}aja izazvanih ratnim stresovima.

Najugro`enije kategorije ispitanika za razvoj Posttraumatskog stresnog poreme}aja prema intenzitetu stresora su individue uklju~ene u borbena dejstva bez prethodnih psihofizi~kih priprema, suo~eni sa prizorima katastrofi~nih iskustava kao {to su pogibije i masakriranja, uz osje}anje izuzetne ugro`enosti koje se doimaju kao bliska smrt ili neposredna `ivotna opasnost.

Ugro`enu kategoriju individua za razvoj kasnih posljedica Posttraumatskog stresnog poreme}aja predstavljaju  sve osobe suo~ene sa prizorima multiplih katastrofi~nih iskustava kao {to su naprijed pobrojana, a posebnu grupu ~ine osobe bez manifestnog Posttraumatskog stresnog poreme}aja kod kojih se u konstelaciji ostalih mnogobrojnih nepovoljnih faktora, naro~ito socijalnih, razvijaju trajne promjene li~nosti; po kvalitetu istovjetne sa onima nastalim nakon Posttraumatskog stresnog poreme}aja. 

 

Na osnovu izlo`enih rezultata raznih istra`ivanja kao i na{ih vlastitih iskustava  u domenu PTSD-a mogu se predlo`iti osnovni principi prevencije:

1.Neophodnost pomo}i neposredno nakon stresne situacije.

 Edukacija laika i stru~njaka za prepoznavanje simptoma psihi~kih reakcija, pru`anja pomo}i psihotraumatizovanim na licu mjesta (u vidu podr{ke, ohrabrenja i razumijevanja) ~ime se tok usmjerava ka normalizaciji i stabilizaciji stanja, a ne u pravcu daljeg razvoja simptoma i strukturisanja ozbiljnijih mentalnih poreme}aja koji dovode do psihi~ke dekompenzacije.

Su{tina je u pru`anju pomo}i onima koji se nalaze u ranoj fazi psihi~ke reakcije(ili reaktivnom stanju), a ne uvi|aju neophodnost pomo}i i istu ne tra`e., a sami nisu u mogu}nosti da prevazi|u novonastalu situaciju.

 

2.Nastavak suporta nakon neposrednog zbrinjavanja.

Naro~ito va`an faktor predstavlja suport od strane primarne socijalne grupe-porodice obzirom da porodi~ne relacije predstavljaju patoplasti~ni element uti~u}i na tok i ishod Posttraumatskog stresnog poreme}aja. Treba imati na umu i mogu}nosti razli~itih porodi~nih interakcija, pojavu sekundarne traumatizacije kod ~lanova porodice ili kod samog pacijenta usljed neadekvatne o~ekivane podr{ke od strane porodice.

Pru`anje mogu}nosti za tzv. ventiliranje problema onemogu}uje produbljivanje ili sprije~ava nastanak psihopatolo{kih pojava.

 

3.Edukacija svih profila medicinskog osoblja, a posebno  psihijatara na planu pravovremene pomo}i rizi~nim skupinama.

Obzirom da smo sticajem okolnosti u centru endemskog `ari{ta Posttraumatskog stresnog poreme}aja i njegovih trajnih posljedica, te da samo mo`emo naslutiti sve aspekte tih posljedica poslijeratnih okolnosti neophodna je permanentna edukacija i sistematsko pra}enje ovih pojava kroz du`i vremeski period.

 

4. Edukacija nemedicinskog kadra i formiranje grupa za pomo} po raznim oblastima koje }e pomo}i u rje{avanju va`nih `ivotnih pitanja od smje{taja do pravne pomo}i.

Od velikog zna~aja mogu biti aktivnosti nevladinih organizacija, iako se u praksi pokazalo da su naj~e{}e aktivnosti ovih organizacija takve da ne pru`aju adekvatnu pomo}, te nanose vi{e {tete nego koristi, {to je rezultat needuciranosti i lai~kog pristupa ovoj  problematici.

Imaju}i u vidu da se psihi~ki poreme}aji mogu kod psihotraumatizovanih i naknadno ispoljiti, isti~emo potrebu organizovanog konstantnog bavljenja za{titom mentalnog zdravlja i u poslijeratnom periodu.

Za dalju razradu i evaluaciju mjera prevencije neposrednih, odlo`enih i trajnih psihi~kih poreme}aja izazvanih ratnim stresovima neophodna su dobro organizovana dugotrajna multidisciplinarna istra`ivanja, uz uva`avanje integralnih i multidimenzijalnih koncepata u genezi  ovih psihopatolo{kih stanja.

 

Kako smo ve} pomenuli da je trend u razvijenim zemljama nakon rata bio u razvijanju posebnih centara za Posttraumatski stresni poreme}aj, tako zaklju~ujemo da bi formiranje jedinstvenog (posebnog) nacionalnog centra za PTSD u Republici Srpskoj dalo ogroman doprinos rje{avanju mnogih problema oko Posttraumatskog stresnog poreme}aja, {to bi imalo pored velikog socijalno-medicinskog zna~aja  i doprinos u razvoju disaster psihijatrije (posebne subdiscipline psihijatrije koja se bavi prou~avanjem reagovanja pojedinaca i grupa u stresnim situacijama i lije~enju istih).

 

NEOPHODNOST FORMIRANJA PTSD CENTRA

 

Pravo na zdravlje, kao jedno od fundamentalnih prava ljudi, va`i i kada je u pitanju stres i za{tita od stresa i posljedica stresa. ^ovjek, kao svjesno bi}e treba s jedne strane da  preuzme odgovornost za  svoj vlastiti stres, ali i da se s druge strane pobrine o stresu ljudi u okru`enju sa kojima `ivi. U cilju uspje{nog realizovanja naprijed pomenute odgovornosti razvijeni su raznovrsni programi za{tite i unapre|enja zdravlja koji uklju~uju razli~ite planirane aktivnosti, na raznim nivoima, kao i posebni programi za rizi~ne populacione grupe. Posebno su interesantni programi koji objedinjuju detekciju poreme}aja, sprje~avaju ili ubla`avaju dejstvo psihosocijalnih stresora i njihovih posljedica, a koji su sveobuhvatni u pogledu pokrivanja cjelokupne populacije.

Ovakve programe koji bi obuhvatali kontinuiranu evaluaciju mjera prevencije neposrednih, odlo`enih i trajnih psihi~kih poreme}aja izazvanih ratnim stresovima trebalo bi da vodi specijalizovani PTSD CENTAR. Plan modela ovakvog centra bi obuhvatio sve korisnike zdravstvene za{tite na prostoru Republike Srpske; a njegovo establiranje bi prakti~no obuhvatilo:

1.                   identifikaciju medicinskih stru~njaka (kadrova) i zdravstvenih ustanova koje se bave za{titom  mentalnog zdravlja i poznaju savremene trendove u psihijatriji i osoblja koji }e biti sposobno realizovati ovaj program.

2.                    edukaciju osoblja - usavr{avanje i uvje`bavanje profesionalaca za rad (uklju~uju}i centre za mentalno zdravlje i druge psihijatrijske ustanove).

3.                    provo|enje svih mjera u sklopu principa prevencije Posttraumatskog stresnog poreme}aja i svih op{te priznatih mjera u ubla`avanju posljedica Posttraumatskog stresnog poreme}aja (INTEGRALAN PRISTUP PREVENCIJE).

4.                   provo|enje svih mjera u sklopu  psihosocijalne rehabilitacije. Psihosocijalna rehabilitacija uklju~uje sve intervencije s ciljem pomo}i pacijentu u smislu resocijalizacije (bolje integracije u dru{tvo). To uklju~uje sljede}e intervencije: 1.Edukaciju o bolesti, 2.Pobolj{anje vje{tina komunikacije kroz vje`be  socijalnih vje{tina, 3. Pomo} u izboru posla, 4.Edukaciju za posao, 5.Kreativnu umjetni~ku terapiju i rekreaciju.

5.                   provo|enje nau~ne i stru~ne saradnje sa PTSD centrima u zemljama nastalim od ranije Jugoslavije i PTSD centrima u svijetu.

 

Na ovaj na~in bi, koriste}i iskustva u saradnji sa drugim centrima, doprinijeli u domenu resocijalizacije tj. povratku u dru{tvo i aktivan `ivot, onih koji su na neki na~in i veliko optere}enje ve} optere}enog dru{tva nakon svih ratnih i poslijeratnih zbivanja.